یزد؛ گنجینه هنر

سرزمین کهن و تاریخی استان یزد با وسعتی در حدود 74493 کیلومتر مربع و جمعیتی افزون بر یک میلیون نفر در مرکز جغرافیای ایران واقع شده و مانند نگینی در دل کویر می درخشد.



این استان در فاصله 677 كيلومتری پایتخت قرار گرفته و با استان‌های اصفهان، فارس، خراسان جنوبی و کرمان همجوار است. شهرستان یزد به عنوان مرکز استان بین رشته کوه های شیرکوه و خرانق و در دره ای وسیع قرار دارد.
واژه «یزد» به معنی پاک و مقدس و شهر یزد به مفهوم شهر خدا و سرزمین مقدس است.
«ایساتیس»، «کثه»، «ایزدیس»، «یزت»، «شهر ایزد»، «دارالسیاده»، «دارالشیعه»، «دارالمومنین»، «دارالعباده» و «دارلعلم» از جمله واژه‌ها و نام هایی است که در سفرنامه‌ها، سیاحت‌نامه‌ها و اسناد و ادوار تاریخی مربوط به پیش از اسلام و پس از اسلام به یزد داده شده است.
در دوران معاصر نیز به شهر «بادگیرها» و «شهر دوچرخه ها» و در سال های اخیر به خاطر عزاداری های خاص، نخل گردانی، وجود حدود هزار حسینیه در استان و برگزاری مستمر مجالس روضه خوانی حضرت اباعبدالله الحسین(ع) به «حسینیه ایران» معروف شده ‌است.
این استان دارای 10 شهرستان به نام های اردکان، میبد، تفت، ابرکوه، مهریز، خاتم، اشکذر، بافق، بهاباد و یزد است که حدود چهار و نیم درصد از کل وسعت ایران را در بر می‌گیرد.
برای معرفی یزد همیشه کلام را با عطش می آمیزند تا از دریچه رویایی سراب به سراغ داغ های تشنگی اش بروند. دیار «کار و کاریز و کاهگل» آب و هوایی بیابانی و گرم و خشک دارد و متوسط نزولات آسمانی اش سالانه کمتر از 50 میلیمتر است و شوره زارش زلال چشمه های خروشان و موج ریگ های روانش طراوت دل انگیز دریا را می طلبد اما به رغم سخت گیری های اقلیم، مردمانی سخت کوش و هنرمند دارد که به قدرت ایمان و اراده، آب را از ته حلقوم خشک كوير در می‌آوردند و حیات را بر سرزمینی به درازای تاریخ جاری می سازند.
مردمان غیور و پرتلاش این شهر باستانی از سده های دور، دیارشان را به عنوان یکی از مراکز بکر تمدن ایرانی اسلامی حفظ کرده اند به طوری که نظیرش کمتر یافت می شود. تمدنی که نشانه های عالی اخلاقی، معماری و باستانی را به خوبی در هم آمیخته و جزو فرهنگ جدایی ناپذیر مردمان این دیار ساخته است.
امروز این سرزمین گنجینه هنر است و هر کاشانه کهن آن دفتری است پر از زیبایی که در برابر چشم شیفتگان و مشتاقان هنر گشاده است.
مشخص‌ترین وجهه شهر یزد، معماری خاص آن است. بادگیرهای زیبا، مناره‌های سر به فلک کشیده، گنبدهای فیروزه ای، خانه های سنتی و کوچه های آشتی کنان مشخص‌ترین جنبه ظاهری معماری این شهر کهن است.
بافت و ساخت معماری «نگین ایران زمین» از بارزترین نمونه‌های معماری خاص اقالیم‌ گرم و خشک در جهان به شمار می آید و تناسب آن با نیازها و شرایط اقلیمی ـ فرهنگی مردم منطقه، گذشته از زیبایی خاص این گونه معماری، از ویژگی‌های آن محسوب می شود.
در مرکز هر محله آن معمولاً حمام، بازارچه، آب انبار، مسجد، حسینیه، لَرد، کارگاه‌های کوچک، جوی آب (برای دسترسی به آب قنات) وجود داشته که بسیاری از این امکانات هنوز هم پا برجاست.
یزدی ها به زبان فارسی رایج و با گویش یزدی سخن می‌گویند و بسیاری از واژه‌ها و ترکیب های زیبای فارسی را در گویش خود حفظ کرده‌اند. گویش یزدی بخشی از فارسی دری (فارسی خالص و اولیهٔ ایرانیان) است.
استان یزد در طول تاریخ به ویژه در دوران معاصر فرهیختگان و مشاهیر بزرگی همچون آیت الله العظمی شیخ عبدالکریم حائری یزدی(مؤسس حوزه علمیه قم)، آیت الله العظمی سیدمحمد کاظم طباطبایی یزدی، آیت الله شیخ محمد تقی بافقی، شهید محراب آیت الله شیخ محمد صدوقی، آیت الله سید روح الله خاتمی، آیت الله محمد تقی مصباح یزدی، آیت الله حاج شیخ غلامرضا فقیه خراسانی، آیت الله حاج شیخ محمود فرساد، آیت الله محمد حسین بهجتی شفق (شاعر انقلاب)، حجت الاسلام والمسلیمن سید علی محمد وزیری، محمد فرخی یزدی شاعر آزادی خواه، کمال الدین وحشی بافقی، استاد مهدی آذر یزدی (پدر ادبیات کودکان و نوجوانان)، دکتر محمد علی اسلامی ندوشن، استاد ایرج افشار، استاد محمد کریم پیرنیا، محمد علی ریاضی یزدی، علی محمد کاردان، دکتر سید احمد فردید، پهلوان یزدی و ... را به ایران و جهان معرفی کرده است.
این استان دارای مراکز متعدد فرهنگی و هنری است که از جمله آن ها می توان به سالن های سینما، نگارخانه ها، سالن های تئاتر، فرهنگسرا، کانون ها، مؤسسات و انجمن های فرهنگی، هنری و ادبی، هنرستان هنرهای زیبا (دخترانه و پسرانه)، مراکز تخصصی آموزش هنر، دانشکده هنر و معماری دانشگاه یزد، پردیس هنر و معماری دانشگاه امام جواد(ع)، دانشگاه علم و هنر و ... اشاره کرد.



شهر یزد دارای چهار سینما به نام های «ایران»، «جام جم»، پردیس سینمایی «تک» با پنج سالن و «دانش آموز» (ویژه فعالیت های فرهنگی، تربیتی و برنامه های دانش آموزی) می‌باشد که در حال حاضر فقط سینماهای «تک» و «جام جم» فعالند.
تالارهای «هنر» واقع در (بلوار شهید صدوقی)، «شرف الدین علی یزدی» (خیابان امام خمینی(ره))، «پلاتو حوزه هنری» (خیابان آیت الله کاشانی، کوچه آزادی)، تالار فرهنگ (بلوار دانشجو) و فرهنگسرای شهرداری (بلوار شهید صدوقی) از جمله سالن هایی است که در آنها تئاتر اجرا می شود.
در این شهر نگارخانه های متعددی نیز جهت برپایی نمایشگاه آثار هنری وجود دارد که از جمله آنها می توان به نگارخانه «حوزه هنری» (خیابان آیت الله کاشانی، کوچه آزادی)، «گنجینه هنر و معماری» (خیابان قیام، میدان خان)، گالری «هنرهای معاصر» (خیابان تیمسار فلاحی، خیابان عدالت) و ... اشاره کرد.
یزد به لحاظ میزان جمعیت باسواد در زمره شهرهای برتر کشور قرار دارد. دانش آموزان این استان در سال 1394 برای بیست و دومین سال پیاپی رتبه نخست پذیرش در کنکور سراسری را به خود اختصاص دادند که این صدرنشینی یک رکورد بی سابقه محسوب می شود.
استان یزد با میراث غنی فرهنگی و افزون بر 6500 جاذبه طبیعی و گردشگری شامل بی نظیرترین بافت تاریخی زنده دنیا و آثار متعلق به دوران قبل از اسلام و معماری اسلامی به اولین شهر خشتی دنیا و دومین شهر تاریخی جهان نیز مشهور است. همین ویژگی ها کافی است تا ایرانیان بدانند کشوری به وسعت و بلندای تاریخ جهان دارند و شهری که می توانند خشت به خشت و ریگ به ریگ، لحظه لحظه تاریخ آن را به رخ جهانیان بکشند.
مسجد جامع کبیر یزد، مسجد جامع فهرج (مربوط به صدر اسلام و قدیمی ترین مسجد ایران)، مسجد ملا اسماعیل، مسجد امیر چخماق، مسجد فُرط، میدان امیر چخماق، بقعه سید رکن الدین، مدرسه ضیائیه (زندان اسکندر)، بقعه دوازده امام، زیارتگاه امام زاده جعفر(ع)، مدرسه مصلی، آب انبار شش بادگیری، خانه لاری‌ها، خانه ملک التجار، خانه کلاه دوزها (موزه آب یزد)، خانه امام حسینی، مدرسه، میدان و حمام خان، میدان وقت و ساعت، مجموعه باغ دولت‌آباد و بادگیر معروف آن، آتشکده زرتشتیان، نارین قلعه میبد، کاروانسرای شاه عباسی میبد، یخچال میبد، مسجد جامع اردکان، منارجنبان خرانق، مسجد ریگ رضوانشهر اشکذر، آسیاب آبی اشکذر، قنات تاریخی زارچ، گنبد عالی ابرکوه، سرو کهن ابرکوه، مسجد جامع ندوشن، مجموعه تاریخی امام تفت، مسجد شاه ولی تفت، عمارت و باغ صدری تفت، زیارتگاه سید غیاث الدین مهریز، منطقه تاریخی غربالبیز مهریز، باغ پهلوان پور مهریز، امام زاده عبدالله بافق، خانه وحشی بافقی، قلعه باقر آباد و صادق آباد بافق، مسجد شاه حسین مروست، قلعه مروست، مقبره ملاعبدالله بهابادی،برج قلعه و خندق بهاباد و ... از مهم ترین ابنیه تاریخی و آثار باستانی استان یزد محسوب می شوند.



مردمان قناعت پیشه، متعهد و هنرمند این دیار که به شهر «قنات و قنوت و قناعت» نیز شهره است، در طول تاریخ با تکیه بر اعتقادات، باورها، اندیشه های والا و بهره مندی از ظرفیت‌های عظیم فرهنگی، تاریخی و محیطی و همچنین با خردورزی در تعامل و همزیستی با طبیعت خشک و خشن کویر به خوبی توانسته اند فنون، مهارت و تجارب خود را از نسلی به نسل دیگر منتقل نموده و آثاری فاخر و زیبا در زمینه صنایع دستی و هنرهای سنتی خلق نمایند.
ترمه بافی، دارایی بافی، شَعر بافی، زیلو بافی، قالی بافی، گلیم بافی، گیوه بافی، مخمل بافی، پتو بافی، مسگری، زیورآلات سنتی، کاشی سازی، سرامیک سازی، سفالگری، تذهیب، چلنگری، قلمزنی، منبت و مشبک چوب، گره چینی چوب، سبد بافی و ... از جمله صنایع دستی «نگین کویر ایران» به شمار می آید.
حرفه شیرینی‌سازی در یزد که برخی آن را به عنوان «شهر شیرینی» هم می شناسند، از قدمتی دیرینه برخوردار است و مهم‌ترین محصولات آن شامل قطاب، باقلوا، پشمک، لوزهای پنج گانه، حاجی بادام، نان برنجی و کیک یزدی در ایران و جهان شهره اند.
هر چند این استان به علت کم‌ آبی، بیشتر جنبه صنعتی دارد اما کشاورزان سخت کوش کم باران ترین شهر ایران با مشقت فراوان و همت مضاعف در بخش های زراعی، باغی و گلخانه ای محصولاتی چون پسته، خرما، زغفران، انار، بادام، گردو، زردآلو، گندم، روناس، زیتون، گل و خیار گلخانه ای و ... را تولید و به بازار ایران و منطقه عرضه می کنند که بسیاری از این محصولات در میزان تولید، در کشور رکورددار هستند.
البته تولیدات استان یزد تنها به بخش زراعی، باغی و گلخانه‌ای منحصر نمی‌شود و در پرورش دام، طیور و آبزیان و نیز در تولید محصولات دامی مانند شیر، گوشت قرمز، مرغ، شتر مرغ، بلدرچین، کبک، ماهی و ... هم محصولاتی برای عرضه و ارائه دارد.
یزد دارای آب و هوای اقلیمی گرم و خشک بیابانی است و نوسان دما در تابستان و زمستان و حتی شب و روز آن متغیر است. از این رو می توان عنوان کرد یزد دارای دو فصل است، فصل بلند گرما (از اواخر اسفند تا مهر) و فصل کوتاه سرما که از آبان تا بهمن ماه ادامه می یابد.



(تهیه و تنظیم: روابط عمومی حوزه هنری استان یزد)